Fraude bij thuisverpleegkundige: waarom accountants vandaag méér dan ooit moeten inzetten op AWW-compliance

De recente zaak rond de thuisverpleegkundige uit Houthulst heeft heel wat stof doen opwaaien. Niet alleen door de omvang van de vermeende fraude, maar vooral door de vraag die in de sector blijft nazinderen: “Had de accountant dit niet moeten zien?”

Dat is geen eenvoudige vraag, maar ze raakt de kern van een evolutie waar accountants vandaag middenin zitten. De rol van de accountant is veranderd. Niet omdat hij speurder moet worden, maar omdat de antiwitwaswetgeving (AWW) hem verplicht tot een andere vorm van waakzaamheid. Een waakzaamheid die hem niet alleen beschermt, maar vandaag essentieel is om reputatie- én aansprakelijkheidsrisico’s te vermijden.

1. De accountant is geen inspecteur, maar wel poortwachter

Niemand verwacht dat een accountant fraude kan opsporen zoals een RIZIV-inspecteur of politieonderzoeker. Dat is nooit zijn rol geweest. Maar de wetgever heeft de accountant wel een rol gegeven in het vroegtijdig herkennen van witwasrisico’s. 

De AWW verplicht hem onder meer tot identificatie van de cliënt en verificatie van zijn identiteit en juridische structuur. Ook moet hij een risicobeoordeling uitvoeren, waarbij hij onder andere de sector, beroep, transactiegedrag en PEP-status in overweging neemt. Daarnaast is permanente waakzaamheid vereist: het doorlopend opvolgen van rode vlaggen in cijfers en gedrag.

Deze verplichtingen zijn geen administratieve randvoorwaarden. Ze vormen eigenlijk een juridisch beschermingsmechanisme voor de accountant. Als later blijkt dat een cliënt fraude heeft gepleegd, dan toont een correct AWW-dossier aan: "We hebben gedaan wat wettelijk vereist is. We wisten niet en konden niet weten dat de cliënt fraude pleegde." Wie AWW correct naleeft, beschermt zichzelf. Wie dat niet doet, creëert - vaak onbewust - een opening voor tuchtrechtelijk of zelfs burgerrechtelijk risico.

2. Hoog risico herkent men niet altijd in de cijfers, maar wel in het cliëntenprofiel

In de zaak-Houthulst valt één element bijzonder op: de betrokken thuisverpleegkundige is politica. Volgens de antiwitwaswet is zij dus een PEP, een Politically Exposed Person. En PEP's zijn automatisch hoogrisicocliënten, ongeacht sector of omzet.

Dit betekent dat een accountant wettelijk verplicht is om een verscherpt cliëntenonderzoek uit te voeren en meer informatie op te vragen. Verklaringen en transacties moeten grondiger gedocumenteerd worden, en de relatie moet frequenter opnieuw worden geëvalueerd. Elke inconsistentie dient sneller onderzocht te worden. Deze verplichtingen bestaan niet omdat een accountant fraude moet detecteren, maar omdat een PEP nu eenmaal meer risico creëert op misbruik van publieke middelen, belangenvermenging of reputatieschade.

3. “Had de accountant dit moeten zien?” Juridisch: soms wel, soms niet

De juiste vraag is niet: "Kon de accountant fraude ontdekken?" Maar wel: "Was er een AWW-red flag die tot extra stappen moest leiden?"

Denk aan extreem hoge omzet ten opzichte van sectornormen, inconsistenties tussen prestaties, tijd en inkomsten, of de PEP-status zelf. Ook meldingen of klachten van derden, onverklaarbare financiële groei, afwijkend betaalgedrag of ongebruikelijke transacties zijn waarschuwingssignalen. Soms liggen de rode vlaggen in onduidelijke structuren of familiebetrokkenheid verborgen.

Wanneer zulke signalen samenkomen, verwacht de wet dat de accountant vraagt, documenteert, doorvraagt en zo nodig de opdracht opschort of meldt. Doet hij dat niet, dan kan het tuchtrecht of aansprakelijkheid hem wel raken, ook als hij geen fraude kon "zien".

4. Zonder digitale ondersteuning is AWW vandaag bijna onmogelijk

Hier raken we aan een hardnekkige realiteit: het is praktisch onmogelijk voor accountantskantoren om deze wettelijke plichten nog handmatig uit te voeren voor alle cliënten. Dagelijkse screenings op sanctielijsten, automatische detectie van nieuwe PEP's, risicoscores per dossier, permanente waakzaamheid opvolgen, screening van adverse media of negatief nieuws, en documentatie van alle stappen: dat is onmogelijk met Excel en checklists.

Daarom kiezen steeds meer kantoren voor digitale AWW-processen die:

✓ automatisch screenen op PEP’s, sanctielijsten, domicilies, risicosectoren 

✓ witwastriggers detecteren (hoge omzet, inconsistenties, activiteiten wijziging…) 

✓ risicoscore automatisch aanpassen bij nieuwe info 

✓ documentatie- en audittrail vastleggen 

✓ reminders sturen voor periodieke waakzaamheid 

✓ en waarschuwingen tonen wanneer iets afwijkt

Dat is precies waarom wij AMLCare gebouwd hebben: niet enkel om accountants te helpen voldoen aan de wet, maar vooral om hen te beschermen.

5. Een wake-upcall voor de hele sector

Het dossier-Houthulst is geen uitzonderlijk verhaal, het is een wake-upcall. Deze zaak toont iets belangrijks: de accountant hoeft fraude niet te kunnen ontdekken. Maar hij moet wel kunnen aantonen dat hij zijn AWW-proces correct, consequent en aantoonbaar heeft uitgevoerd. Eén ontbrekende stap, één ongedocumenteerde red flag, en een accountant komt juridisch of reputatiegewijs toch mee in het vizier.

Accountants die vandaag inzetten op een degelijk AWW-proces, beschermen zichzelf, verhogen de kwaliteit van hun dienstverlening, verminderen risico's voor hun kantoor en versterken de vertrouwensrelatie met cliënten én toezichthouders.

Conclusie: AWW is geen last - het is de verzekering van de accountant

Fraudegevallen zoals dit zullen blijven opduiken. En telkens opnieuw zullen dezelfde vragen gesteld worden.

De enige manier om die vragen met rust en zekerheid te beantwoorden, is door te kunnen zeggen:

“We hebben ons AWW-proces correct uitgevoerd en alle stappen zijn gedocumenteerd.”

Dat is precies waarom een geautomatiseerde en betrouwbare oplossing zoals AMLCare geen luxe meer is, maar een noodzakelijkheid geworden is voor elk modern accountantskantoor.